recenzja książki: Góralskie Czary. Leksykon magii Podtatrza i Beskidów Zachodnich

RedDragon
  • tytuł: „Góralskie Czary. Leksykon magii Podtatrza i Beskidów Zachodnich”
  • autor: Katarzyna Ceklarz, Urszula Janicka – Krzywda
  • ilustracje: Aleksandra Czudżak
  • redaktor prowadząca II wydanie: Paulina Kołodziejska
  • projekt graficzny: Bartłomiej Witkowski
  • wydanie: II / 2024 rok
  • ilość stron: 304
  • rodzaj okładki: twarda / papierowa
  • ilustracje: TAK / barwne
  • papier: papier offsetowy o wysokiej gramaturze
  • skład książki: szyta i klejona
  • wymiary książki: 118 mm x 205 mm x 27 mm (szerokość / wysokość / grubość)
  • wydawca: Tatrzański Park Narodowy / www.tpn.gov.pl
  • numer ISBN: 978-83-965603-3-9
  • wersja cyfrowa: NIE
  • inne: podwójna zakładka
  • cena w sklepie TPN: 60,00 zł (stan na 03.06.2026)

.

W czasach gdy Podhale i Beskidy porastał wciąż jeszcze gęsty bór, gdy nauka, w ujęciu współczesnym, nie istniała, gdy dla zrozumienia rzeczy niepojętych, odwoływano się do sił nadprzyrodzonych, istniał wśród Górali Podhalańskich, Zagórzan i Beskidzkich niezwykle szeroki i złożony system wierzeń. Wierzeń i obrzędów, których liczba może przyprawić o zawrót głowy, wśród nich znaleźć było można receptę i gotowe postępowanie na każdy niemal problem. Zwyczaje i wierzenia te zapewniały dobrobyt, zdrowie, powodzenie u płci przeciwnej, ochronę przed złem, również tym mającymi źródło w działaniach innych, przed chorobą, lub zakusami sił demonicznych. Wreszcie zwyczaje te pomagały tłumaczyć rzeczywistość, usystematyzować niepojęte, zachodzące w przyrodzie zjawiska, tworzyły jednak też kodeks zachowań właściwych i tych nieprzystających, przynoszących pecha lub szczęście.

Do dziś wiele z nich, mniej lub bardziej zmodyfikowanych, nadpisanych przez czas, przetrwało. Czasem nawet nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele ze współczesnych zwyczajów, ma swoje korzenie właśnie w dawnych obrzędach. Góralski ubiór, muzyka, prastare słowa wplecione we współczesny dialekt, towarzyszą nam po dziś dzień. Do dziś wielu przynoszących pecha zachowań Górale unikają, co więcej, na przestrzeni wieków zwyczaje te rozlały się po terenie kraju i znane są znacznie dalej poza miejscem ich narodzin.

W różnego rodzaju publikacjach zdarzało się, że pojawiały się szersze, lub skromniejsze, opracowania na temat „Góralskich Czarów”, choć oczywiście słowo „czary” ma tu raczej znaczenie symboliczne. Brak było jednak opracowania szerokiego, kompletnego, ujmującego w jednym dziele wszystkie te znane obrzędy i zwyczaje. Tu na scenę wkracza bohater niniejszej recenzji, książka „Góralskie Czary. Leksykon magii Podtatrza i Beskidów Zachodnich”, autorstwa Katarzyny Ceklarz i Urszuli Janickiej-Krzywda. Książka niezwykła i bardzo potrzebna, jak bardzo niech zaświadczy fakt, że pierwsze jej wydanie stało się dziś swoistym „białym krukiem”, stąd wydawca – Tatrzański Park Narodowy, w 2024 roku wznowił publikację, wypuszczając jej, poprawione i uzupełnione drugie wydanie.

Tu pozwolę sobie na pewną dygresję. Użyte sformowanie „biały kruk” bynajmniej nie zostało wybrane na wyrost. Książka, wciąż jeszcze dostępna (stan na 03.06.2026 r.) w sklepie TPN, w cenie 60 zł, na wolnym rynku, osiągała cenę… kilkuset złotych. Nierzadko trafiałem na aukcje z cenami 250 zł – 300 zł, za egzemplarz. Jeśli więc poruszane w książce treści są dla was interesujące, warto się pospieszyć z zakupem, zanim nakład się wyczerpie, a spekulanci ponownie wkroczą do akcji. Osiągane przez to dzieło ceny, są najlepszą jego rekomendacją. Książka dla osób, którym góry i tradycje góralskie są bliskie sercu, należy do takich, którą przeczytać po prostu trzeba. Uwierzcie, nie pożałujecie, ręczę też, że w wielu przypadkach, opisujących konkretne praktyki będzie zaskoczeni, do jakich rzeczy posuwali się nasi przodkowi, by zapewnić sobie realizację planów, lub ochronę.

Dodatkowym atutem książki, budującym odpowiedni nastrój, łącząc prostotę formy, mogącą nawiązywać do sztuki ludowej, z unikalnym smakiem artystycznym, są prace Aleksandry Czudżak. Utrzymane w konwencji symbolicznej, czasem niepokojące, czasem intrygujące, lecz zawsze zatrzymując wzrok, niejako tworząc bramę dla poruszanych wątków. Ich minimalistyczna forma i kolorystyka, silnie wiążę się z kolorem samej okładki – czerwienią, a ta z mocami piekielnymi, z dawnymi gusłami, diabłami czyhającymi na górali, na każdym przecież niemal kroku, z czarownicami i czarownikami, z magią dobrą i złą, z nieposkromioną mocą, wreszcie z ogniem, żywiołem wybitnie niszczycielskim, ale i dającym życie.

Grafiki Pani Aleksandry Czudżak, są bardzo ważnym elementem książki „Góralskie Czary. Leksykon magii Podtatrza i Beskidów Zachodnich”, utrzymane w konwencji symbolicznej, czasem niepokojące, czasem intrygujące, lecz zawsze zatrzymując wzrok, niejako tworząc bramę dla poruszanych wątków.
Powyższe grafiki pochodzą z omawianej książki, zaprezentowano je zgodnie z art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jako ograniczenie majątkowych praw autorskich na rzecz dozwolonego użytku, zgodnie z nowelizacją rzeczowej ustawy z 2015 roku, wyłącznie w celu prezentacji i szerszego zobrazowania poruszanych tematów, pozostających w ścisłym związku z jego tematem.

.

Na wyróżnienie zasługuje również systematyka samej książki. Przyznam, że byłem wielce ciekawy, jak autorki poradziły sobie z uporządkowaniem tak obszernego i złożonego materiału w zaledwie jednej książce. Publikacja opisuje aż 273 hasła, ułożone alfabetycznie. Poruszane wątki zostały w świetny sposób skompresowane, tak aby nie utraciły tego, co najważniejsze, a równocześnie nie były przegadane. Co więcej, w wielu miejscach w wyjaśnienie wplecione są teksty pisane prawdziwą góralszczyzną, która jednak mogłaby być trudna do zrozumienia dla wielu osób, dlatego dodano wskazówki i odniesienia, wyjaśniające konkretny zwyczaj, rzecz, czy słowo. W tym samym celu, dla pełnego zrozumienia publikacji, na jej końcu dodano krótki słowniczek użytych pojęć.

„Góralskie Czary. Leksykon magii Podtatrza i Beskidów Zachodnich” to publikacja kompletna, skończona, wprowadzająca nas w świat magii i zwyczajów, które pozwoliły góralom przetrwać, tworząc kompas moralny, zwyczajowy i dziękczynny. To publikacja, niezwykle ważna i potrzebna, uzupełniająca istotną lukę, wśród dostępnych książek o tradycjach górali. To również książka dająca świadectwo, strzegąca bogatej spuścizny góralskich tradycji, zapisując je dla kolejnych pokoleń. Dla mnie byłą porywającą, rozbudzającą wyobraźnie lekturą, która pozwoliła mi lepiej poznać i zrozumieć własnych przodków, serdecznie polecam.

.

O autorkach:

Urszula Janicka-Krzywda

Urodzona 22 maja 1949 w Zawoi, zmarła 25 stycznia 2015 w Krakowie. Polska etnografka, folklorystka i dziennikarka, wybitna znawczyni kultury ludowej Karpat. W 1972 ukończyła studia etnograficzne na Uniwersytecie Jagiellońskim jako magistrantka prof. Mieczysława Gładysza. W następnym roku zatrudniła się w Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka w Wieliczce, pracując tam do 1982 roku. Od 1982 do emerytury w 2005 była kierowniczką archiwum naukowego w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Jednocześnie w latach 1989–1992 pracowała jako etnografka w Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego Makowianka w Makowie Podhalańskim, gdzie sprawowała kierownictwo artystyczne zespołu „Polana Makowska”. Później związana była z Zespołem Regionalnym Juzyna w Zawoi. W 1997 uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego u prof. Jacka Kolbuszewskiego. W okresie 2008–2010 wykładała euroregionalistykę oraz filologię polską w Państwowej Podhalańskiej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Targu.

W 2001 otrzymała tytuł kustosza dyplomowanego. W latach 1994–2005 redaktorka naczelna „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie”. Była członkinią Krajowej Komisji Artystycznej i Etnograficznej Cepelia, od 1983 Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ponadto Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, w 1981 uzyskała uprawnienia przewodnika beskidzkiego.

Organizatorka Międzynarodowych Festiwali Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem i wielokrotna członkini, a następnie przewodnicząca jego jury. Wielokrotny członek jury Karpackiego Festiwalu Dziecięcych Zespołów Regionalnych w Rabce-Zdroju. W latach 1991−1996 publikowała w miesięczniku „Hale i Dziedziny”, a w latach 1994-2015 w „Gościu Niedzielnym”. Przez szereg lat współpracowała również z Centralnym Ośrodkiem Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie i wydawaną tam „Gazetą Górską” oraz z kwartalnikiem Tatrzańskiego Parku Narodowego pt. „Tatry”.

Opublikowała około 1000 artykułów i kilkanaście książek. Podejmowała tematy kultury ludowej, obrzędów, magii, wierzeń, folkloru słownego, zbójnictwa karpackiego, tradycji pasterskich i przejawów religijności ludowej w tradycyjnej kulturze ludowej Górali Babiogórskich, Orawskich, Spiskich, Zagórzańskich i Pienińskich. Za swoją pracę, otrzymała wiele nagród i wyróżnień, w tym: Złoty Krzyż Zasługi (2001), Laur Babiogórski (2000 i 2002), Nagroda im. Oskara Kolberga (2013), Nagroda Województwa Małopolskiego im. Romana Reinfussa (2013) i honorowe obywatelstwo Zawoi.

(źródło – https://pl.wikipedia.org/wiki/Urszula_Janicka-Krzywda)

.

Katarzyna Ceklarz

Urodzona 19 lutego 1983 roku, polska etnolożka i antropolożka kulturowa, dr nauk humanistycznych, starszy wykładowca na Akademii Nauk Stosowanych w Nowym Targu. Tytuł doktora w zakresie etnologii i antropologii kulturowej uzyskała na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jest starszym wykładowcą Akademii Nauk Stosowanych w Nowym Targu gdzie przekazuje wiedzę dot. dziedzictwa kulturowego regionu na kierunku „Turystyka i rekreacja”.

Ponadto jest przewodnikiem beskidzkim i tatrzańskim, współzałożycielką i sekretarzem Stowarzyszenia Kulturowy Gościniec w Rabce, członkiem Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej od 2014 roku oraz członkiem zarządu głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego od 2019 roku.

Autorka licznych artykułów oraz kilkunastu książek, wielokrotnie nagradza za swoją pracę, w tym Odznaką honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej”(2016), Brązowym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2025), Statuetką „Zasłużony dla kultury Górali Kliszczackich” (2017), „Medalem Pamiątkowym Podhala” (2020) i innymi.

(źródło – https://pl.wikipedia.org/wiki/Katarzyna_Ceklarz)

.

Autorka grafik – Aleksandra Czudżak

Urodzona w 1994 roku, ilustratorka i graficzka, absolwentka Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu. Jej pracę dyplomową Pies pokazywano na wystawie najlepszych polskich dyplomów projektowych w 2018 r. Specjalizuje się w ilustracji, rysunku i grafice warsztatowej (szczególnie w technice akwaforty). Stworzyła murale dla dwóch ogrodów zoologicznych: wrocławskiego i łódzkiego. W swoich pracach porusza tematykę kobiecości, archetypów, przyrody, baśni ludowych i mitów. Tworzy ilustracje książkowe, okładkowe, plakatowe i projekty płyt muzycznych, współpracuje z zagranicznymi wydawnictwami (m.in. DK Books). Jej prace pokazywano na wystawach zbiorowych i indywidualnych. Laureatka stypendiów artystycznych. Współautorka publikacji Jak nazwać pieska? (Wydawnictwo Wolno, 2024), będącej jej debiutem książkowym.

(źródło – https://tpn.gov.pl/sklep/goralskie-czary-leksykon-magii-podtatrza-i-beskidow-zachodnich)

Prace Pani Aleksandra Czudżak można zobaczyć na jej profilach społecznościowych:

.

Przydatne linki:

.

Inne recenzje książek o tematyce górskiej i podróżniczej:

.

Wykorzystane źródła:

.

wydawca książki:

www.tpn.gov.pl

.

POBIERZ RECENZJĘ (PDF)
<< POWRÓT DO DZIAŁU

tekst i opracowanie: Sebastian Nikiel 07.06.2025

Prawa autorskie – można wykorzystywać nieodpłatnie wyłącznie w zastosowaniach niekomercyjnych, oraz z uznaniem i zachowaniem autorstwa, zgodnie z licencją Creative Common 2 i 3.0 – www.creativecommons.org / Copyright – can be obtained in a non-commercial manner and with the recognition and behavior made, in accordance with the license under the Creative Common 3.0 license – www.creativecommons.org

Informacja prawna – wszystkie wyrażane w niniejszej recenzji książki opinie są wyłącznie moją osobistą opinią na jej temat i jako takie nie są wiążącym określeniem jej wartości, lecz wyłącznie osobistą autointerpretacją. Wykorzystane w opracowaniu cytaty, lub zdjęcia okładek i inne, mają za zadanie jedynie zaprezentować publikację, oraz przedstawić opisywane w niej wątki, lub cechy. Recenzja nie jest ofertą handlową, nie powstała na zamówienie firm trzecich, ani nie namawia do zakupu danej książki.

Wykorzystane cytaty, zdjęcia okładki i autora omawianej książki, zaprezentowano w niniejszym opracowaniu zgodnie z art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jako ograniczenie majątkowych praw autorskich na rzecz dozwolonego użytku, zgodnie z nowelizacją rzeczowej ustawy z 2015 roku, wyłącznie w celu prezentacji i szerszego zobrazowania poruszanych tematów, pozostających w ścisłym związku z jego tematem.